İLÇEMİZİ TANIYALIM

KEMAL?YE (E??N) TAR?HÇES?

Kemaliye (Egin) çevresinde yerle?en ilk unsurlar?n Kafkasya üzerinden Anadolu´ya inen Orta Asya Türkleri oldu?u hususunda ortak bir kan? vard?r. Türk boylan F?rat yolunu izleyerek hayvanc?l??a en uygun yaylalarda yerle?mi? olmalar? bu kan?y? kuvvetlendirmektedir. Egin kenti, ilk ve orta ça?larda bazen yerli serdergeler, ?ran ve Romal?lar aras?nda el de?i?tirerek yönetilmi?tir. V. yy Pers dönemi, VI. yy´da Bizans dönemidir. IV. yy´da Sasaniler´in eline geçti. Roma ?mparatorlu?u´nun ikiye ayr?l??? ile Bizans topraklar? içinde kalan Egin, VII. yy´da Arap sald?r?s?na u?rad?. ?slâm-Arap egemenli?i XI. yy´a, Alpaslan´?n 1071 tarihli Malazgirt Zaferi´yle bölgeye yerle?mesine kadar sürdü. Bu dönemin karakteristik niteli?i, Bizans ve Arap kültürünün bölgeye hakim olu?udur.
       Türk boylar?n?n Anadolu topraklar?na ilk ak?nlar? 1015-1016 y?llar?na rastlar. F?rat bölgesine yürümeleri, Malatya, Harput gibi önem arz eden kentleri zapt etmeleri de 1058 y?l?d?r. Bu tarihlerde Türk topluluklar? bölgeye yerle?tirilmi?tir. Bölge daha sonra Anadolu Selçuklu Devleti, ?lhanl? Devleti ve Akkoyunlular?n egemenli?i alt?nda yönetildi. Bu dönem içinde egemen olan yerler aras?nda Egin de vard?. Bu dönem çok s?k?nt?l? geçmi?, insanlar göçe zorlanm??t?r. Timur istilas?ndan sonra, Çelebi Mehmed döneminde (1413-1421) Osmanl? topraklar?na kat?ld?. Bu tarihten sonra kent, "Egin" ad?n? ald?. Bu tarihte ba?layan Osmanl?lar döneminde Egin ad? kentte görülen ticari hayat?n canl?l??? nedeniyle ünlenmi?tir.
      Yavuz Sultan Selim, sosyal ve kültürel önlemlere ba?vurmu?, Kafkasya´dan tehcir (göç ettirme) etti?i aileleri Egin´e yerle?tirmi? ve bunlara geçimlerini sa?lamak amac?yla ?stanbul´da et sat???n? yönetmeleri için bir ferman vermi?tir. Bu ferman metninde, "Egin ve 19 pare köyüne..." deyimi bulunmaktad?r.
       Daha sonra, IV. Murad döneminde, et kethüdal???n?n göçü önlemedi?i görülünce, aynca odun ve kömür kethüdal??? verilmi?tir. Do?u ve Güneydo?u Anadolu 18. yy´da çeteba?? kimli?indeki derebeyi ailelerin denetimindeydi. Merkezi denetim zay?flam??t?. Bu dönemde "Egin Voyvodal???" (Yönetimi), Kemah Beyleri ad?yle an?lan Sa??rzadeler´in elindeydi. Ortal?kta e?kiya bask?nlar? ya?an?r. Bu dönemin güvensizlik ortam?ndan Egin de pay?n? al?r. Yaylak k??lak bulmak amac?yle Ri?van a?ireti ve Dersim e?kiyas? Egin için tehlike unsuru olurlar.
       Daha sonra Egin, ticarî hayat?nda görülen parlak durum nedeniyle etkinli?inin art??? nedeniyle, Sivas Eyaleti´ni yöneten Köse Pa?a Hanedan? ile, Kemah Beyleri Sa??rzadeler aras?nda voyvodal?k mücadelesine konu oldu. 1801 y?l?nda fermans?z ve ?artnamesiz voyvodal??a getirilen Veli Bey, adamlar?yla birlikte Egin´e bask?nlar düzenledi. Ayn? eylemlerini 1812 y?l?nda tekrarlad?. Egin, 1815 y?l?na kadar, Veli Bey ve Kemah Beylerinin meydana getirdi?i güvensiz ortamla ya?ad?. Veli Bey, Anadolu Derebeylik döneminin en tipik örneklerinden biridir. Onun S?rp isyan? ile çak??an önemli ayaklanmas? Divri?i, Egin, Arapgir, Keban, Darende, Akçada?, Hekimhan çevresini felakete sürüklemi?tir. 
       Egin, Uzun süre Diyarbekir ve Sivas eyaletlerinin Arapgir Livas?´na ba?l? kaza merkezi olarak yönetildi. 1878´de Memuretül-aziz vilayetinin Elaziz Sanca??´na ba?l? bir kaza merkeziydi. Cumhuriyet döneminden önce Elaz??´a, 1926´da da Malatya iline ba?l? bir ilçe merkezi yap?ld?. Ad?, Mustafa Kemal Atatürk´ten esinlenerek 21.10.1922´de Kemaliye olarak de?i?tirildi. Daha sonra, 11.5.1938 y?l?nda Erzincan ili s?n?rlar?nda bir ilçe olarak yönetildi.
      Kemaliye´ye yönelik olarak, ?slâm ansiklopedisi 4. Cilt 195. sayfas?nda ?u bilgiler verilmektedir: "Egin" ad?n?n Ermenice kaynak mânas?na agn (akn)´dan geldi?i gibi, ?ehrin de XI. as?rda Vaspurakan Ermenilerinden bir gurup taraf?ndan kurulmu? oldu?u rivayet edilir (bk. J. Saint Martin, Memoire sur I´Armeie, Paris, 1818, I, 189). Bu havali, ilk ve orta ça?larda bâzan yerli Sergerdeler taraf?ndan idare edilmi?, bâzan da ?ran ve Roma devletleri aras?nda elden ele geçmi? (bu civarda eski Roma yollar?nda bâz? izlere hâlen rastlanmaktad?r) ve ?slâm hâkimiyetine girdikten sonra da, Selçuklu devletinden daha evvel ve bu devletin zay?flamas?n? müteakip, mahallî muhtariyete sahip oldu?u k?sa devirler ya?am??t?r. Timur istilâs?ndan sonra, Çelebi Sultan Mehmed devrinde Osmanl? mülküne ilhak edilen Egin, uzun zaman Sivas eyâletinin Arapgir livas?na ba?l? bir kaza merkezi olarak idare edilmi?, XIX. asr?n ilk yar?s?nda Harput´a ve 1878´de Mamuretül´aziz vilâyetine ba?lanm??t?r.
      Türkiye cumhuriyetinin teessüsünden sonra Egin ad?, Mustafa Kemâl Pa?a´n?n ismine izafeten, Kemaliye´ye çevrilmi? ve kaza ise, evvelce El´aziz´e (?imdiki Elaz??) ve sonra Malatya´ya tâbi iken, II May?s 1938 tarihli kanun ile, Erzincan vilâyetine ba?lanm??t?r. Cihannüma ve Evliya Çelebi Seyahatname´si gibi, XVII. as?r kaynaklar? Egin´i, bol meyve yeti?tiren ba?l?k bahçelik bir kasaba olarak zikrederler. Evliya Çelebi, Egin´in Sivas eyaletine ba?l? bir kaza olmakla beraber, köylerindeki reayan?n tekâlifi örfiyesinin Malatya muhass?l? taraf?ndan al?nd???n?, kalesinin Çelebi Sultan Mehmed taraf?ndan emân ile al?nm?? olup, orada ya?ayan 300 kadar Hristiyan?n vergiden muaf bulundu?unu kaydetmekte, gerek kalede ve gerekse a?a?? ?ehirde 1.000 kadar üstü toprak örtülü mâmur evleri oldu?unu söyler.

XIX. asr?n ilk yans?na ait kaynaklarda evleri ye?illikler içine yay?lm?? ?ehrin güzelli?i medhedilir. 1839 Nisan´?nda buraya gelen Moltke Egin´i, Amasya gibi, Asyada gördü?ü ?ehirlerin en güzeli olarak sayar. Ona göre, Amasya daha orijinal ve daha ho? olmakla beraber, Egin daha azametli ve daha güzel, da?? daha heybetli, nehri daha ehemmiyetli idi. Her ne kadar Moltke Egin´i, Ermenilerin ba?l?ca merkezi olarak zikrederse de, gerek hemen ayn? zamanda buray? ziyaret etmi? olan Texler´nin ve gerekse XIX. as?r sonuna ait kaynaklar?n ?ehâdeti ile, Ermenilerin hiç bir zaman Egin´de ekseriyet te?kil etmedikleri anla??l?r. Texler´ye göre, muhtelif mahallelere da??lm?? bulunan ?ehirde Müslüman evlerinin say?s? 2.000 kadar oldu?u hâlde, Ermeni evlerinin say?s? 700 kadar idi.
      XIX. as?r sonuna do?ru ?ehrin nüfusu, Yorke taraf?ndan, 15.000 ve Cuinet taraf?ndan da 19.000 olarak tahmin ediliyordu ki, bu sonuncuya göre, bu nüfusun 12.000 kadar? Türk, ancak 7.000´i Ermeni idi. Nüfusun Müslüman unsurlar?n, bugün de oldu?u gibi, toprak ve bilhassa sürülerinin hâs?lat? ile geçinmekte idiler; Ermeniler ise, sanayi ve ticaret ile me?gul olurlard?. 
       Evliya Çelebi´ye göre, Egin´in yaylar? me?hur idi ve ?ehrin çar??s?nda, ba?tanba?a yayc?lar bulunurdu. Daha yak?n devirlerde ise, ince pamuklu bezler, ipekli dokumalar, hamam tak?mlar?, yazma ba?örtüleri ve mendiller imâl edilirdi. 
       Moltke´nin XIX. asr?n ilk yans?nda i?aret etmi? oldu?u gibi, Eginliler öteden beri, ?stanbul´a giderek, orada çe?itli i?lere girerler; kasapl?k, hamall?k, bakkall?k, yap? kalfal???, ticaret, sarrafl?k yapar ve para kazan?p, ihtiyarlay?nca, kasabalar?na dönerek, in?a ettirdikleri güzel evlere yerle?irlerdi. Eginliler aras?nda büyük memuriyetlere eri?mi? ve hattâ naz?r olmu? bulunanlar vard?. Bu hicret yaln?z kasaba halk?na münhas?r olmay?p, kom?u Arapgir´de oldu?u gibi, köylülere de ?âmil idi.
       Egin Ermenileri aras?nda Amerika´ya hicret edip, orada tavattun edenler ve sonra memleketlerine dönenler de vard?. Bununla beraber Cuinet, 1890 senesine do?ru, buraya zenginle?erek dönenler taraf?ndan, binlerce liral?k evler yap?lm?? iken, bunlar?n torunlar?n?n tembellik ve gams?zl?k ile servetlerini tüketip, kötülediklerini kaydeder.
       Mahallî sanayii, Avrupa mamulleri rekabeti yüzünden, gerilemesi ile, ?ehrin daha o zaman ümran?ndan kaybetti?i anla??l?r. Birinci cihan harbi s?ras?nda Egin çok sars?ld?. 1945 say?m?n?n ilk neticelerine göre, kasaban?n nüfusu 3.300 idi ve 1333 km2 arazi üzerine yay?lm?? bulunan kazan?n 34 köyü ve 16.900 kadar nüfusu vard?r."

CO?RAFYADAK? YER?

Kemaliye ve çevresi, do?al yap?s? ve yüzey ?ekilleri itibariyle, bulundu?u Do?u Anadolu Bölgesi´nin özelliklerini yans?t?r. Do?u Anadolu Bölgesi, ülkemizin bilinen co?rafi bölgelerinden biridir. Türkiye´nin en yüksek ve engebeli yüzey ?ekilleri bu bölgededir. Ortalama yükseklik 2000 m. dolay?ndad?r. Anadolu Yar?madas?´n?n kuzey ve güney kenarlar? boyunca uzanan da? s?ralar?, bu bölgede birbirine yakla??r, s?k???r, daha da yükselirler.

Bilimsel ara?t?rmalar, Kemaliye ve çevresini de içine alan yüzey ?ekillerinin, Do?u Anadolu Bölgesi´nde olu?mas?, ?kinci Zaman´da ba?layan ve Üçüncü Zaman´da da devam eden da?lar?n olu?umu ile ilgilidir. Yer kabu?u kal?nla?m?? ve da?lar yükselmi?, birbirine s?k??m??t?r. Buzul ça??n?n birikimleri, Do?u Anadolu´nun yüksek da? kesimlerinde bariz olarak görülür. Buna örnek olarak, Kemaliye yak?nlar?nda bulunan Munzur Da?lan gösterilebilir. Bu da?larda, eski buzullar?n a??nd?rmas? sonunda olu?an buz yataklar? vard?r. Kemaliye ilçe merkezinin bulundu?u çevre, deniz yüzeyinden 900-1000 m. yükseklikte olup iklim olarak çevresine göre mikroklima özellikleri göstermektedir. Köy yerle?im birimlerinin denizden yüksekli?i ise 1000-1700 m. aras?nda farkl?l?klar gösterir.

Do?u Anadolu Bölgesinin Yukar? F?rat Bölümünde kalan F?rat Nehrinin en büyük kolu olan Karasu Nehri´nin bat? yönünde, Sar?çiçek da?lar?ndan, Harmanc?k tepelerine kadar s?ralanan kireçta?l? ve çok say?da çe?itli su kaynaklar?n? da kucaklayan ye?il yamaçlar üzerine serpilmi?, do?al güzelliklerden olu?mu?tur. ?lçe mahalleleri ye?il bahçeler içinde adeta kaybolmu? gibi görülür. Daha geni? bir s?n?rla belirlemek gerekirse, kuzeyde Navrel Bo?az?, güneyde Gemürgap Bo?az? aras?nda kalan ?ncidüzü´nden, Gemürgap ba?lar?na, Hotar Da?? eteklerinden, Apça?a ve K?rkgöz yaylalar?na, Pa?a ba?lar?ndan, Pegir (S?rakonak) ba?lar?na kadar geni? bir alan üzerine yay?lm??, ye?illikler cenneti bir yurt kö?esidir. Bu nitelik yüzy?llar boyu (Egin = Cennet veya Güzelbahçe) ad?n?n verilmesini gerekli k?lm??t?r.

E??N KÜLTÜRÜ VE FOLKLORU

E?in folkloründe binlerce türkü, halk oyunlar?, a??t, mani, öykü, masal, bilmece, f?kra ve güldürü yer al?r. E?in müzi?i yurt içinde ve yurt d???nda tan?nm??t?r. E?inli folkloruna sahip ç?km??t?r. Özellikle E?in türküleri, Kemaliye´nin kaderinde bulunan gurbetin yan?k özlemi ve do?an?n türlü güzelliklerinden esinlenerek i?lenmi?tir.

Derin derelerin serin kö?esi
K?r?ld? gönlümün billur ?i?esi
Duydum ki olmu?sun m?s?r pa?as?
Geçti gençlik ça?? neyleyim seni

A?am gönderdi?in yazmay? yakt?m,
Çürüttüm ömrümü yoluna bakt?m
Ela gözlerini sevdi?im a?am
Ya senin tecellin ya benim baht?m...

...... manilerinde, Kemaliye insan?n?n gurbet duygusunu görülür. Tarihin seyri içinde Kemaliye insan?, yöresine özgü folklorunu unutmam??t?r. Bugün, birço?u memur, esnaf, sanatkar olan insanlar?n bir araya gelerek olu?turduklar? "Kemaliye Kültür Turizm ve Folklor Deme?i", her Cuma günü fas?l dinletisi ile halk müzi?ini canl? tutma çabas? içindedir.
Kemaliye yöresinin halk oyunlar? daha çok milli bayramlarda, dü?ünlerde, toplant?larda, e?lence gecelerinde oynan?r. Ekip ço?unlukla 5-10 ki?iliktir. Dü?ünlerde tören gere?i herkesin bu oyuna kat?lmas? istenir. Halay ba?larken en usta oyuncu ba?? çeker. S?ra ile di?er oyuncular da ba?a geçer. Enstrümanlar? davul ve klarnettir. Oyunlara önce a??rdan ba?lan?r, daha sonra ritimler çabuklas?n Tek Ayak, ?ki Ayak, Üç Ayak, S?klama, Gecegü, Hayriye, Havaçor, Tamzara, Sinanl? ve Kasap oyunlar? en ünlüleridir. Ayr?ca yörenin kar??l?kl? olarak oynanan a??r kol oyunlar? da me?hurdur.

?u an modern ça?a uygun olarak kültürel ya?am?n? sürdüren Kemaliyeliler, geçmi? dönemlerde a?a??daki giysileri kullanm??lard?r.